کودکان، دوربین‌های همیشه روشن؛ نظریه یادگیری بندورا و جادوی الگوبرداری

دکتر موژان حاجی‌حسینی 14 فروردین 1405

۰ دیدگاه

اشتراک گذاری

چرا گاهی اوقات فرزندمان کلمه‌ای تند، لحنی خاص یا یک رفتار پرخاشگرانه را دقیقاً شبیه به ما، همکلاسی‌اش یا حتی قهرمان یک انیمیشن بازسازی می‌کند؛ در حالی که ما هرگز آن رفتار را مستقیماً به او آموزش نداده‌ایم و بابتش پاداشی نگرفته است؟ در دنیای تخصصی روانشناسی کودک و نوجوان، پاسخ به این تقلیدهای رفتاری دور محور یکی از هوشمندانه‌ترین دیدگاه‌های علمی یعنی نظریه یادگیری بندورا می‌چرخد. این نظریه ثابت می‌کند که انسان‌ها، دانشمندانِ ریزبینی هستند که جهان را با نگاه کردن هضم می‌کنند.

صائب تبریزی در بیتی بسیار روان، ساده و همه‌فهم به ما یادآوری می‌کند که رفتار و منش انسان‌ها (به‌ویژه فرزندان پاک و منعطف ما) چقدر سریع و مستقیم تحت تأثیر هماهنگی، مشاهده و همنشینی با الگوهای اطرافشان شکل می‌گیرد:

«صفای خلوتِ رندان ز همدمیِ صفی است
جهان ز عکسِ رخِ یکدیگر مصوّر شد»

این بیت دقیقاً روحِ «یادگیری مشاهده‌ای» در تئوری آلبرت بندورا، روان‌شناس بزرگ معاصر است. او ثابت کرد مغز ما مثل یک آینه عمل می‌کند؛ رفتارهای دیگران را منعکس می‌سازد و برای یادگیری، لزوماً نیازی به پاداش و تنبیه مستقیم نیست. در این مقاله به زبان ساده، چهار ستون اصلی یادگیری اجتماعی، آزمایش هیجان‌انگیز عروسک بوبو و مفهوم معجزه‌آسای خودکارآمدی را بررسی می‌کنیم.

فلسفه بندورا؛ عبور از مرزهای رفتارگرایی سنتی

پیش از بندورا، دانشمندانی مثل اسکینر معتقد بودند انسان‌ها فقط زمانی چیزی را یاد می‌گیرند که خودشان کاری را انجام دهند و بابتش پاداش یا تنبیه مستقیم بگیرند (رفتارگرایی محض). اما بندورا این فرمول را شکست؛ او ثابت کرد که ما از طریق جانشینی هم یاد می‌گیریم. وقتی نوجوانی می‌بیند که دوستش با درس خواندن یا رعایت یک مهارت اخلاقی مورد تحسین قرار می‌گیرد، او نیز انگیزه پیدا می‌کند تا همان مسیر را برود؛ این یعنی «یادگیری مشاهده‌ای» (Observational Learning).

۴ ستون اصلی یادگیری اجتماعی در روان‌شناسی

بندورا معتقد بود برای اینکه تماشای یک رفتار در جامعه منجر به یادگیری واقعی در مغز کودک یا نوجوان شود، عبور از این ۴ مرحله الزامی است:

۱. توجه (Attention): گام اول این است که مغز به الگو تمرکز کند. اگر حواس کودک پرت باشد، یادگیری قفل می‌شود. عواملی مثل جذابیت الگو، محبوبیت، قدرت، موفقیت و البته شباهت الگو به خودِ فرد (مثلاً هم‌سن بودن یا هم‌جنس بودن) میزان توجه را صد برابر می‌کند.

۲. به خاطر سپردن (Retention): اطلاعات دیده‌شده باید در حافظه کدگذاری و ذخیره شوند. تمرین‌های ذهنی، تصویرسازی یا صحبت صمیمانه درباره آن رفتار، به ماندگاری آن در حافظه بلندمدت کمک شایانی می‌کند.

۳. بازتولید یا اجرای رفتار (Production): فرد باید هم توانایی فیزیکی و فزیولوژیک و هم ابزارهای لازم برای اجرای آن کار را داشته باشد. دیدن دوچرخه‌سواری دیگران عالی است، اما برای بازتولید آن، کودک نیاز به تمرین عضلانی تعادل و داشتن یک دوچرخه واقعی دارد.

۴. انگیزه (Motivation): سوختِ نهایی برای حرکت! فرد باید دلیلی برای انجام آن کار داشته باشد. این انگیزه می‌تواند ناشی از پاداش مستقیم (تشویق والدین)، پاداش غیرمستقیم (دیدن جایزه گرفتنِ الگو) یا انگیزه درونی و حس رضایت شخصی باشد.

آزمایش عروسک بوبو؛ وقتی خشونت به راحتی تکثیر می‌شود

دکتر بندورا در دهه ۱۹۶۰ آزمایش تکان‌دهنده‌ای انجام داد؛ او کودکان را به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول فیلمی را دیدند که در آن یک بزرگسال به یک عروسک بادی بزرگ (به نام بوبو) لگد می‌زد، با چکش به سرش می‌کوفت و عبارات خشنی می‌گفت. گروه دوم فیلمی آرام یا بدون خشونت را تماشا کردند.

وقتی بچه‌ها را تک‌تک با عروسک بوبو در اتاق تنها گذاشتند، نتیجه حیرت‌انگیز بود: کودکانی که فیلم خشن را دیده بودند، دقیقاً همان لگدها، ضربات چکش و کلمات تند را روی عروسک پیاده کردند! این آزمایش به دنیا ثابت کرد که رفتارهای پرخاشگرانه چقدر سریع، فقط و فقط از طریق «مشاهده»، در روان پاک کودکان کپی‌برداری می‌شوند.

معجزه خودکارآمدی؛ موتور محرک موفقیت فرزندان

یکی دیگر از هدایای بی‌نظیر بندورا به روان‌شناسی، مفهوم خودکارآمدی (Self-Efficacy) است. خودکارآمدی یعنی: «باور و ایمان عمیق فرد به توانایی‌های خودش برای به سرانجام رساندن یک کار مشخص». دانش‌آموزی که خودکارآمدی بالایی در درس ریاضی دارد، در مواجهه با یک مسئله سخت تسلیم نمی‌شود، چون باور دارد با تلاش می‌تواند حلش کند. این باور ارزشمند از ۴ منبع تغذیه می‌شود:

1. تجارب موفقیت‌آمیز گذشته (موفقیت‌های کوچک قبلی او).
2. تجربه‌های جانشینی (دیدن موفقیت هم‌سن‌وسال‌هایش با این پیام ذهنی که: اگر او توانست، پس من هم می‌توانم).
3. تشویق‌ها و تاییدهای کلامی و اصیل والدین و معلمان (شنیدنِ جملاتی مثل: تو پتانسیلش را داری).
4. تنظیم هیجانات (مدیریت استرس و آرام کردن تپش قلب هنگام چالش‌ها).

چگونه از تئوری بندورا در فرزندپروری مثبت استفاده کنیم؟

آگاهی از این نظریه، مسئولیت و البته جعبه‌ابزار فوق‌العاده‌ای به ما بزرگسالان می‌دهد:

• اصلاح رفتار خودمان در خانه: اگر مایلید فرزندی صبور، محترم، کتاب‌خوان و منظم تربیت کنید، باید ابتدا خودتان این ویژگی‌ها را جلو چشم او زندگی کنید. شما بزرگ‌ترین الگوهای واقعی زندگی او هستید.
• نظارت هوشمندانه بر رسانه‌ها: با توجه به آزمایش بوبو، بازی‌های ویدیویی خشن، انیمیشن‌های پرخاشگرانه و پیج‌های مسموم مجازی می‌توانند الگوهای نمادین مخربی برای فرزندتان باشند. سواد رسانه‌ای و مرزگذاری را جدی بگیرید.
• آموزش در اتاق درمان: ما در جلسات روان‌شناسی، از تکنیک «الگوسازی» برای آموزش مهارت‌های جرات‌ورزی، کنترل خشم و مدیریت اضطراب به کودکان استفاده می‌کنیم تا رفتار درست را ابتدا در ما ببینند و سپس تمرین کنند.