تله‌های عاطفی بلوغ؛ ۱۳ آفت بزرگ در روابط با نوجوان و پادزهر تئوری انتخاب

دکتر موژان حاجی‌حسینی 13 خرداد 1405

۰ دیدگاه

اشتراک گذاری

شاید شما هم به عنوان مادری دغدغه‌مند به این موضوع فکر کرده‌اید که پیچیدگی‌های تربیت فرزند در دوران نوجوانی، بیش از هر دوران دیگری است. نوجوان ناگهان با یک جهش فکری، زیستی و عاطفی عمیق از دنیای کودکی پرتاب می‌شود و پا به عرصه بحرانی‌ترین مرحله زندگی خود می‌گذارد. در این میان، بسیاری از والدین در روابط خود با فرزندشان دچار چالش‌های فرساینده می‌شوند و مدام از خود می‌پرسند: «باید چه رفتاری با او پیش بگیرم؟»

نظامی گنجوی در بیتی بسیار روان، دلنشین و فهمیدنی به ما یادآوری می‌کند که گره‌های کورِ زندگی و روابط (به‌ویژه با نوجوانِ حساس) با مهربانی و نرمی باز می‌شوند، نه با جنگ و تندی:

«چو کار از دست بشمار اوفتادت
به نرمی پای دار، ار هست یادت»

این بیت اساسِ **روانشناسی نوجوان** است. بخش زیادی از مشکلات این سنین، ریشه در برخوردهای چکشی کلامی و ناآگاهی والدین از ویژگی‌های بلوغ دارد. برای درک بهتر، دوران کودکی را مثل خودرویی در نظر بگیرید که در پارکینگ متوقف است؛ اما نوجوانی، زمانِ بیرون آوردنِ این خودرو از پارکینگ و عبور از کوچه‌های باریک برای رسیدن به اتوبان بزرگسالی است! بدیهی است راننده‌ای موفق می‌شود که با احتیاط، صبوری و مدارا این مسیر پرفرازونشیب را طی کند. در این مقاله جامع، ۱۳ آفت ویرانگر در روابط با نوجوان و جایگزین‌های معجزه‌آسای آن را بررسی می‌کنیم.

۱۳ آفتی که ریشه رابطه شما با نوجوانتان را می‌سوزاند

۱. تله‌ی کنترل‌گری عاطفی و رفتاری

وقتی می‌گویید: «چون او داد زد، من هم داد زدم!» یعنی افسار رفتارتان را دست یک نوجوان ۱۵ ساله داده‌اید! این واکنش‌های وابسته به کنشِ نوجوان، شما را به عنوان یک الگوی دمدمی‌مزاج و بی‌ثبات جلوه می‌دهد. نوجوان برای کار اشتباهش باید محرومیت و پیامد منطقی بکشد، اما نه با رفتار اشتباه و داد و بیداد شما.

۲. باورها و موانع ذهنی اشتباه والدین

جملاتی مثل: «لوس می‌شه»، «روشنفکربازی پرروش می‌کنه»، «دیگه از کسی حساب نمی‌بره» موانع ذهنی شما هستند. هر رفتاری از نوجوان شامل ۴ جزء است: فکر، عمل، احساس و فیزیولوژی. با کوبیدن و سرکوفت، شما فقط «عمل» او را در آن لحظه متوقف می‌کنید، اما سه جزء دیگر تا خودش نخواهد تغییر نمی‌کند. هدف ما انجام عمل درست در زمان درست است، نه سکوت موقت از روی ترس.

۳. فراموش کردن ترمیم رابطه بعد از چالش‌ها

اجازه ندهید قهر، کینه و دلخوری‌های بعد از جروبحث بیش از چند ساعت طول بکشد. آفت بزرگ این است که بعد از طوفان، فضا را رها کنید. پیش‌قدم شوید و یخ رابطه را بشکنید.

۴. نادیده گرفتن «استثناهای مثبت» فرزند

حتی در بدترین شرایط عصبانیت، زمان‌هایی را به یاد بیاورید که نوجوانتان رفتار درستی داشته است؛ مثلاً کارهایی که خلاف میلش بوده اما به خاطر شما انجام داده است. تمرکز روی این استثناهای مثبت، مدیریت خشم را برای شما راحت‌تر می‌کند.

۵. سرکوفت زدن مداوم و استفاده از واژه‌های مطلق

استفاده از عبارات سمی مثل: «تو هیچ‌وقت کار درست رو انجام نمی‌دی!» آفت رابطه است. نوجوان شما اگر ۱۰۰ رفتار غلط داشته باشد، بالاخره یک رفتار درست دارد؛ روی همان یک رفتار درست تمرکز کنید تا احساستان به او تعدیل شود.

۶. خود را دانای کل و متخصص همه چیز دانستن

تفکرِ «من صلاحت رو بهتر می‌دونم و بیشتر می‌فهمم» را دور بریزید. به نوجوان حق فکر کردن، نظر دادن و انتخاب در مسائل شخصی‌اش را بدهید تا طعم مسئولیت‌پذیری را بچشد.

۷. نداشتن شهامتِ عذرخواهی هنگام اشتباه

بسیاری از والدین فکر می‌کنند عذرخواهی، اقتدار آن‌ها را می‌شکند؛ در حالی که وقتی اشتباه خود را می‌پذیرید، به نوجوان شجاعتِ پذیرش سهم خود از اشتباهات و تلاش برای ترمیم رابطه را آموزش می‌دهید.

۸. برخورد تند با درخواست‌های استقلال‌طلبانه

وقتی نوجوان اصرار به رانندگی دارد، به جای داد زدن و مخالفت شدید، مرزِ ایمن بسازید؛ او را به یک پیست کارتینگ یا یک منطقه کاملاً خلوت و بی خطر ببرید تا این هیجان و نیاز به استقلال، در محیطی امن تخلیه شود.

۹. مشورت نکردن با نوجوان در تصمیمات خانه

هنگام خرید وسایل خانه یا برنامه‌ریزی سفر، عمیقاً از او نظر بخواهید. اگر نظرش درست بود، تشویقش کنید و اگر اشتباه بود، دلایل منطقی را بدون تحقیر توضیح دهید.

۱۰. بستن کانال صمیمیت با سرزنش‌های مکرر

اگر نوجوان پس از یک چالش یا خطا به شما پناه آورد، اگر در گام اول سرزنش و توبیخ کنید، او برای همیشه پنهان‌کاری را انتخاب خواهد کرد. پناهگاه امن او باشید تا مشکلاتش را به شما بگوید.

۱۱. اصلاح نکردن رفتارهای نادرست خود والدین

نوجوانان دقیق‌ترین همانندسازی را از رفتار والدین دارند. اگر در خانه میان پدر و مادر توهین، بی‌احترامی یا سردی حاکم باشد، نوجوان دقیقاً همین الگوهای تاریک را کپی خواهد کرد.

۱۲. درک نکردن بی‌ثباتی عاطفی سن نوجوانی

نوجوانی دوره نوسانات شدید روحی به دلیل تغییرات هورمونی است؛ آن‌ها گاهی حالشان عالی و گاهی بی دلیل بد است. انتظار رفتارهای همیشه متعارف، یک‌نواخت و عاقلانه از آن‌ها نداشته باشید.

۱۳. بی‌توجهی به برآورده کردن اصولی نیازهای اساسی

هر رفتاری که از ما سر می‌زند، برای ارضای یکی از نیازهای پنج‌گانه ماست. اگر این نیازها در خانه به درستی پاسخ داده نشوند، در قالب رفتارهای نابهنجار و لجبازی بیرون می‌زنند.

پشت پرده رفتارها؛ ۵ نیاز اساسی انسان از نگاه تئوری انتخاب

طبق روان‌شناسی گلسر، تمام چالش‌های شما با فرزندتان دور محور این نیازها می‌چرخد:

1. نیاز به بقا: شامل امنیت، بهداشت و نیازهای بیولوژیکی.
2. نیاز به عشق و تعلق خاطر: میلی درونی برای دوست داشته شدن و حفظ رابطه‌ای صمیمی با اطرافیان.
3. نیاز به قدرت و خودشکوفایی: میل به تاثیرگذار بودن و مهار زندگی. وقتی نوجوان را بیش از حد کنترل می‌کنید، نیاز به قدرت او را سرکوب کرده‌اید و او با لجبازی با شما می‌جنگد. برای ارضای هم‌زمان عشق و قدرت، باید به او «احترام اصیل» بگذارید.
4. نیاز به تفریح: یادگیری و تخلیه روانی از مسیر تفریح می‌گذرد. با بالا رفتن مقاطع تحصیلی، این نیاز در مدارس خفه می‌شود؛ بنابراین والدین باید برنامه‌های مشخصی برای نشاط نوجوان در نظر بگیرند.
5. نیاز به آزادی و خودمختاری: تلاش برای رهایی از کنترلِ بیرونی دیگران. هرچه شما کنترل‌گرتر شوید، آزادی او کمتر شده و فاصله عاطفی‌اش از شما بیشتر می‌شود.

۷ عادت حمایت‌گر که باید جایگزین عادات مخرب رابطه شوند

اگر روش‌های قبلی شما موثر واقع نشده، آن‌ها را کنار بگذارید و از همین امروز این ۷ عادت طلایی پیونددهنده را جایگزین کنید:

برای کاهش جو سنگین خانه و عادات مخرب قدیمی، چاشنی شوخی، مزاح و صمیمیت را به تعاملات خود اضافه کنید و از فضای کاملاً خشک و منطقی فاصله بگیرید.