دکتر موژان حاجیحسینی
آیا فرزند شما هم موقع ورود به مهدکودک یا مدرسه عمیقاً به شما میچسبد و حاضر نیست جدا شود؟ آیا متوجه شدهاید که در زمین بازی، به جای بازی با همسالانش، یک گوشه میایستد و فقط نگاه میکند؟ در دنیای روانشناسی کودک، این رفتارها همیشه نشانهی بیادبی یا کمرویی ساده نیستند؛ بلکه اغلب ریشه در چالش مهمی به نام اضطراب اجتماعی کودکان دارند که تشخیص آن برای والدین کمی دشوار است.
پروین اعتصامی، بانوی شعر ایران، در بیتی بسیار روان، شیرین و درسآموز به ما یادآوری میکند که برای حل مشکلات و رسیدن به موفقیت، باید صبور بود و گامها را یکییکی برداشت:
«به راه خرد بایدت قدم زدن
که نتوان به یک روز، ره صد ساله رفت»
این بیت دقیقاً همان منطق علمی درمان اضطراب است؛ ما نمیتوانیم کودکی را که از جمع وحشت دارد، یکروزه وسط یک مهمانی شلوغ رها کنیم. این کار اضطراب او را صد برابر میکند. درمان اصولی، نیازمند یک حرکت هوشمندانه، صبورانه و پلهپله است. در این مقاله به شما آموزش میدهم که چگونه محرکهای ترس فرزندتان را بشناسید و با ابزار کاربردی «نردبان اضطراب»، شجاعت را به او هدیه دهید.
فهرست موضوعی مقاله:
نشانههای پنهان اضطراب اجتماعی در کودکان
بچهها در سنین پیشدبستانی، به دلیل محدودیت در دایره کلمات، نمیتوانند استرس خود را به زبان بیاورند. اضطراب آنها خودش را در قالب رفتارهایی مثل بیپناهی، کمتر صحبت کردن با بزرگترها، سکوت در جمع و چسبیدن شدید به والدین نشان میدهد.
در سنین بالاتر و دوران مدرسه، بچهها بهتر میتوانند مشکل خود را بیان کنند. ریشه اصلی اضطراب اجتماعی کودکان در این سنین، «ترس شدید از ارزیابی شدن و قضاوت دیگران» است. حتماً بارها دیدهاید که دانشآموزان بسیار باهوش، صرفاً به خاطر ترس از مسخره شدن یا خندیدن همکلاسیها، حتی وقتی جواب صحیح را میدانند، دست خود را در کلاس بالا نمیبرند. این ترس ممکن است کل زندگی اجتماعی آنها را فلج کند.
تکنیک نردبان اضطراب؛ چگونه پلهپله با ترسها روبرو شویم؟
اگر فرزند شما از موقعیتهای اجتماعی دوری میکند، گام اول این است که بفهمید دقیقاً چه مکانها، فعالیتها یا افرادی این استرس را فعال میکنند. برای این کار، باید با کمک خود کودک یک «نردبان اضطراب» بسازید. این نردبان ابزاری است که ترسها را رتبهبندی میکند:
- پلههای پایینی: موقعیتهایی که ترس جزئی و کمی ایجاد میکنند.
- پلههای میانی: موقعیتهایی با میزان ترس متوسط.
- پلههای بالایی: موقعیتهای وحشتناک و شدید از نظر کودک.
برای طراحی این نردبان، ابتدا پاسخ این سوالات را در یک دفترچه یادداشت کنید:
- آیا فرزندم در گروههای کوچک (۳ نفره) مضطربتر است یا گروههای بزرگ و شلوغ؟
- آیا در جمع فامیل و آشنا این حس را دارد یا فقط در میان غریبهها؟
- اضطراب او در کنار همسالانش بیشتر است، یا در برخورد با بچههای بزرگتر و بزرگسالان؟
- بیشتر در چه مکانهایی قفل میکند؟ مدرسه، زمین بازی، اتوبوس، پاساژ یا رستوران؟
هرگز فرزندتان را ناگهانی و با سرعت به داخل موقعیتهای ترسناک پرتاب نکنید؛ این کار باعث فرار و امتناع دائمی او از جامعه میشود. وقتی با هم توافق کردید که یکی از پلههای پایین نردبان را تمرین کنید (مثلاً فقط سلام کردن به مغازهدار)، حتماً در کنارش بمانید تا موج ترسش فروکش کند. او باید با تمام وجود تجربه کند که ترس، مثل هر احساس دیگری، یک موج است که میآید، به اوج میرسد و در نهایت تمام میشود.
راهبرد مفید الگوسازی (یادگیری غیرمستقیم)
بچهها مانند دوربینهای فیلمبرداریِ روشن هستند؛ آنها بیشتر از آنکه به حرفهای ما گوش دهند، رفتارهای ما را کپی میکنند. ما میتوانیم از این ویژگی برای آموزش غیرمستقیم مهارتهای اجتماعی استفاده کنیم که در روانشناسی به آن «الگوسازی» (Modeling) میگویند.
برای تمرین این راهکار، ابتدا این تصویرسازی ذهنی را انجام دهید:
یکی از آشنایان خود را که روابط اجتماعی فوقالعادهای دارد و مسائل را سخت نمیگیرد، تجسم کنید. فرض کنید او با فرزندش در یک رستوران شلوغ است و فرزندش شروع به بیتایی و گریه میکند. در بدترین حالت، گارسون میگوید اگر بچه را آرام نکنید، باید رستوران را ترک کنید! آن فرد آرام و با اعتماد به نفس چه میکند؟ لحن صدایش، آرامش چهرهاش و پاسخش به گارسون چگونه است؟
حالا رفتار خودتان را در موقعیتهای مشابه مقایسه کنید و بنویسید. شما با حفظ خشم خود و برخورد قاطعانه اما محترمانه در پاساژ، مهمانی یا پارک، به فرزندتان یاد میدهید که محیطهای اجتماعی ترسناک نیستند و میتوان شرایط نامطلوب را به راحتی مدیریت کرد.
سخن پایانی دکتر موژان حاجی حسینی
یادمان باشد که اضطراب یک ویژگی ثابت در شخصیت کودک نیست، بلکه مهارتی است که او هنوز یاد نگرفته چطور با آن مواجه شود. با ایجاد یک محیط امن، طراحی نردبان اضطراب و الگوسازی رفتارهای آرام، به فرزندتان کمک کنید تا دنیا را جای امنتری ببیند و طعم شیرینِ روابط اجتماعی موفق را بچشد. اگر احساس میکنید شدت اضطراب اجتماعی در فرزند شما به حدی است که مانع درس خواندن یا دوستیابی او شده، ارزیابیهای تخصصی در جلسات روانشناسی کودک میتواند راهکارهای علمی و عمیقتری را در اختیارتان بگذارد.
دکتر موژان حاجیحسینی
روانشناس کودک و نوجوان
