دکتر موژان حاجیحسینی
بسیاری از والدین وقتی برای اولین بار وارد کلینیکهای روانشناسی میشوند و اتاق بازیدرمانی را میبینند، با تعجب میپرسند: «یعنی فرزند من فقط با بازی کردن درمان میشود؟ این کار را که در خانه هم انجام میدهد!». در دنیای تخصصی روانشناسی کودک، بازی کردن صرفاً یک سرگرمی برای پر کردن وقت نیست؛ بلکه اصلیترین، طبیعیترین و قویترین ابزار برای بازسازی روان، پردازش تروماها (رویدادهای آسیبزا) و تخلیه هیجانات منفی است.
شیخ محمود شبستری در کتاب ارزشمند گلشن راز، در بیتی بسیار ساده و همهفهم، به ما یادآوری میکند که گاهی عمیقترین و بزرگترین حقایق هستی، خود را در قالب تمثیلها و ابزارهای به ظاهر کودکانه نشان میدهند:
«جهان چون زلف و خط و خال و ابروست
که هر چیزی به جای خویش نیکوست»
همانطور که در این بیت اشاره شده، هر ابزار و اسباببازی در اتاق درمان، نقشِ خط و خالی را دارد که معنایی عمیق پشت آن نهفته است. کودکان به دلیل محدودیت در دایره واژگان، نمیتوانند گرههای روانی خود را با کلمات بیان کنند؛ بنابراین، اسباببازیها کلمات کودک میشوند و بازی، زبان او. در این مقاله علمی به زبان ساده، ۹ هدف از بازی درمانی را بررسی میکنیم و میآموزیم که چطور این فضا را در خانه شبیهسازی کنیم.
فهرست موضوعی مقاله:
بازی درمانی چیست و چرا یک ضرورت است؟
بازیدرمانی یک روش درمانی ساختاریافته است که در آن متخصصان بهداشت روان، از انواع بازیهای نقشآفرینی، هنری، حسی و حرکتی استفاده میکنند تا به کودک کمک کنند احساسات، افکار و رفتارهای خود را بهتر درک و بیان کند. این روش به کودک اجازه میدهد در یک محیط کاملاً امن، بدون ترس از تنبیه یا قضاوت، چالشهای درونیاش را کشف و حل کند.
۹ هدف اصلی بازی درمانی در روانشناسی کودک
۱. افزایش بیان و درک احساسات: کودکانی که مهارتهای کلامی محدودی دارند، در طول بازی احساسات پیچیدهای مثل خشم، سوگواری یا حسادت را به صورت غیرکلامی بیرون میریزند.
۲. بهبود مهارتهای اجتماعی و ارتباطی: کودک در طول بازیهای مشترک، مهارتهای حیاتی مانند همکاری، حل تعارض، رعایت نوبت و برقراری ارتباط موثر با همسالان را تمرین میکند.
۳. کاهش رفتارهای مشکلساز و مخرب: این روش به افراد کمسن کمک میکند تا راههای جایگزین و سالمی برای ابراز خشم خود پیدا کنند و در نتیجه رفتارهای لجبازانه یا پرخاشگری عمیقاً کاهش مییابد.
۴. افزایش اعتماد به نفس و خودکارآمدی: کسب موفقیت در حل معماها یا هدایت سناریوهای بازی، حس توانمندی و عزت نفس را در کودک به شدت تقویت میکند.
۵. کاهش استرس و اضطراب: بازیدرمانی به کودکان اجازه میدهد به صورت غیرمستقیم و استعاری با مسائل چالشبرانگیز زندگی (مثل ترس از مدرسه یا دوری از والدین) مواجه شده و آنها را حل کنند.
۶. ایجاد بینش و خودآگاهی: کودک نسبت به افکار و واکنشهای خود شناخت پیدا میکند؛ این بینش به او کمک میکند تا الگوهای ناسالم رفتاریاش را بشناسد و اصلاح کند.
۷. پردازش تجربیات دشوار و تروماتیک: مواجهه با تجربیات سختی مثل طلاق والدین، مرگ عزیزان یا حوادث ترسناک، در محیط ایمن بازی برای کودک غیرتهدیدکننده شده و به او اجازه پذیرش و هضم روانشناختی میدهد.
۸. تسهیل ارتباط درمانی: این روش پیوند عاطفی عمیق و امنی میان درمانگر و کودک ایجاد میکند که سرعت و کیفیت روند بهبود را دوچندان میکند.
۹. ایجاد تغییر مثبت و پایدار: هدف نهایی، ایجاد تحولات مثبت عمیق در رفتار، کاهش علائم اختلالات روانی و در نهایت ارتقای سلامت روان روزمره فرزند شماست.
چگونه والدین میتوانند در خانه بازیدرمانی کنند؟
اگر تمایل دارید این ابزار قدرتمند را در محیط خانه برای فرزندتان پیاده کنید، رعایت این ۵ اصل الزامی است:
- کسب آموزش و دانش کافی: اصول و فنون اولیه بازیدرمانی را از طریق کتابهای معتبر یا مشورت با متخصص این حوزه یاد بگیرید تا بدانید هر اسباببازی چه کارکردی دارد.
- ایجاد محیط امن و پشتیبان: فضایی اختصاصی، آرام و مطمئن در خانه فراهم کنید. وسایل بازیِ هدفمند (مثل عروسکهای انگشتی، خمیر بازی، ابزارهای نقاشی) را بدون آشفتگی در دسترس او بگذارید.
- مشاهده دقیق و ثبت واکنشها: در طول بازی، رفتارها، کلام و تغییرات هیجانی ناگهانی کودک را هوشمندانه رصد کنید. ثبت این تغییرات به شما کمک میکند پیشرفت یا گرههای روانی او را بشناسید.
- تعامل همگام و همسطح: گوش دادن فعال داشته باشید، در زمین بازی همقد کودک شوید، قانون بازی او را بپذیرید، هرگز وسط بازی نصیحت نکنید و او را برای خلاقیتهایش تشویق کنید.
- ارزیابی و دریافت مشاوره تخصصی: به یاد داشته باشید که بازی در خانه، یک مکمل است. در صورت مواجهه با گرههای کور، حتماً با یک روانشناس مشورت کنید تا برنامه درمانی را تنظیم کند.
سخن پایانی دکتر موژان حاجی حسینی
یادگیری اصولِ فرزندپروری مثبت به ما یاد میدهد که برای ورود به دنیای یک کودک، باید کلیدهای همان دنیا را داشته باشیم و کلید ورود، چیزی جز بازی نیست. تلاش کنید روزانه حداقل ۲۰ دقیقه زمانِ بدون موبایل و بدون قانون را به بازیِ آزاد با فرزندتان اختصاص دهید تا معجزه کاهش استرس و صمیمیت را در خانهتان ببینید. اگر احساس میکنید چالشهای رفتاری، گوشهگیری یا پرخاشگری فرزندتان عمیق است، اتاق بازیدرمانی کلینیک ما فضایی استاندارد و علمی است که در آن مسیر بهبود سلامت روان فرزندتان را با هم رقم خواهیم زد.
دکتر موژان حاجیحسینی
روانشناس کودک و نوجوان
