دکتر موژان حاجیحسینی
بدون شک طلاق یکی از تلخترین و پیچیدهترین تصمیمات در زندگی بزرگسالان است. اما بخش بزرگی از درد، خشم و آسیبهای حاصل از این جدایی، خود را در چشمهای معصوم و بیپناه فرزندان نشان میدهد. در دنیای روانشناسی کودک، یک اصل بسیار مهم وجود دارد که والدین باید آویزه گوش کنند: «تجربه شما از طلاق، با تجربه فرزندتان از این اتفاق کاملاً متفاوت است».
بچهها نه والدینشان را خودشان انتخاب کردهاند و نه نقشی در تصمیم طلاق داشتهاند؛ تمام این شرایط از کنترل آنها خارج بوده است. نظامی گنجوی در بیتی بسیار شیرین و امیدبخش به ما یادآوری میکند که پس از هر تاریکی و طوفانی، چطور با حمایت درست میتوان دوباره به ساحل آرامش و اعتماد به نفس برگشت:
«در ناامیدی بسی امید است
پایان شب سیه سپید است»
گرچه طلاق تاثیراتی طولانیمدت بر روان اعضای خانواده دارد، اما حقیقت این است که کودکان طلاق با کوچکترین و اصولیترین حمایتهای شما، میتوانند قدرت، اعتماد به نفس و خوشبینی خود به آینده را دوباره به دست آورند. در این مقاله به بررسی آسیبهای پنهان جدایی و راهکارهای رهایی و نجات روانی کودکان از پیامدهای آن میپردازیم.
فهرست موضوعی مقاله:
بزرگترین خطای تربیتی: ترور شخصیت همسر سابق جلو چشم کودک
اگر بخواهم یک نکته حیاتی را به عنوان روانشناس تاکید کنم، آن نکته این است: هرگز، تحت هیچ شرایطی، همسر سابق خود را در حضور فرزندتان انتقاد، سرزنش یا محکوم نکنید.
کودکان عمیقاً آگاهند که نیمی از وجودشان متعلق به پدر و نیمی دیگر متعلق به مادر است؛ آنها هویت خود را به شما گره زدهاند. وقتی شما والد دیگر را تحقیر میکنید، کودک در ناخودآگاهش حس میکند که نیمی از وجود خودش زشت، بیارزش و لایق تحقیر است. این رفتار مستقیماً عزت نفس و خوشبینی او به آینده را نابود میکند.
وقتی والدین دائم در حال جنگ هستند، بچهها در تله «وفاداری دوگانه» گیر میافتند. کودکان خردسال معمولاً به والدی که با او زندگی میکنند میچسبند و دیگری را طرد میکنند؛ در حالی که فرزندان بزرگتر و نوجوانان ممکن است احساس کنند تلاشهای شما سبب نابودی پیوند خانوادگی شده و عمیقاً از دست شما خشمگین شوند. لطفاً از فرزند خود به عنوان «پیامرسان» یا بادیگارد عاطفی در جنگهای خود استفاده نکنید.
پیامدهای پنهان و آشکار طلاق بر روی کودکان
اگر مداخله روانی درستی صورت نگیرد، طلاق میتواند آسیبهای پنهانی در حوزههای مختلف به جا بگذارد:
- اضطراب، افسردگی و احساس گناه: کودکان به دلیل از دست رفتن ناگهانی ثبات خانه، دچار افت شدید امنیت عاطفی میشوند. بدتر از همه اینکه بسیاری از کودکان تصور میکنند طلاق تقصیر کارها یا لجبازیهای آنهاست و بار سنگین احساس گناه را به دوش میکشند.
- مشکلات رفتاری و اختلالات خواب: بروز رفتارهایی مثل پرخاشگری، نافرمانی شدید، شباداری یا کابوسهای شبانه در رفتارهای این کودکان کاملاً شایع است.
- افت تحصیلی و انزوای اجتماعی: کاهش تمرکز ناشی از درگیریهای ذهنی، افت نمرهها و در نهایت بدبینی عمیق به مقوله ازدواج و روابط عاطفی در آینده از دیگر پیامدهای آن است.
راهکارهای حمایتی برای رهایی و نجات کودکان طلاق
برای اینکه فرزند شما از این بحران با کمترین آسیب عبور کند، پیادهسازی این راهکارهای علمی و عملی الزامی است:
۱. رفع ابهام و اطمینانبخشی مداوم کلامی
به طور شفاف، مستقیم و متناسب با سن فرزندتان به او بگویید: «طلاق تصمیم ما بزرگترها به خاطر مشکلات خودمان بوده و تو هیچ تقصیری در این اتفاق نداری. تو فوقالعادهای و ما هر دو مثل قبل عاشقانه دوستت داریم و همیشه پدر و مادرت باقی میمونیم».
۲. حفظ و ایجاد یک روتین منظم روزانه
بچهها در روتینها و برنامههای پیشبینیپذیر احساس امنیت میکنند. ساعت خواب، بیدار شدن، روتین مدرسه و از همه مهمتر **برنامه ملاقات مشخص، منظم و بدون قمار با همسر سابق** را به شدت حفظ کنید تا کودک بداند زندگی او دچار فروپاشی کامل نشده است.
۳. گوش دادن فعال به سوگواری عاطفی کودک
به فرزندتان اجازه دهید خشمگین شود، گریه کند و دلتنگ والد دیگرش باشد. احساسات او را سرکوب نکنید. فضایی امن بسازید تا از آرزوها و یاسهایش بگوید. اجازه دهید زمان، تصویر واقعی و بدون اغراقِ شرایط را به او نشان دهد.
۴. ارتقاء خودباوری و تشویق به فعالیتهای اجتماعی
فرزندتان را به سمت یادگیری مهارتهای جدید، ورزشهای گروهی و هنر سوق دهید تا فرصتهای موفقیت جدیدی را تجربه کند. این کار به طرز معجزهآسایی تمرکز او را از بحران خانه برداشته و عزت نفس خدشهدار شدهاش را بازسازی میکند.
۵. هماهنگی با مدرسه و معلمان
مسئولان مدرسه و معلم کودک را در جریان شرایط جدید قرار دهید (بدون جزییات غیرضروری). این کار به کادر آموزشی کمک میکند تا نوسانات رفتاری یا افت تحصیلی ناگهانی کودک را درک کرده و حامی عاطفی او در محیط مدرسه باشند.
سخن پایانی دکتر موژان حاجی حسینی
پایان دادن به یک رابطه زناشویی حق قانونی و گاهی تنها راه عاقلانه برای بزرگسالان است؛ اما والدگریِ ما با طلاق پایان نمییابد. کودکان طلاق بیش از هر چیز به والدینی نیاز دارند که خشم شخصی خود را مدیریت کرده و در زمینه تربیت فرزند با یکدیگر همکاری صلحآمیز داشته باشند. اگر احساس میکنید فرزند شما علائمی از افسردگی شدید، پرخاشگری مداوم یا افت شدید تحصیلی نشان میدهد، پردازش احساسات در جلسات مشاوره روانشناسی کودک و نوجوان حیاتیترین کمکی است که میتوانید به آینده او بکنید.
دکتر موژان حاجیحسینی
روانشناس کودک و نوجوان
