دکتر موژان حاجیحسینی
گوش دادن فعال یکی از مفاهیم کلیدی در روانشناسی و مهارتهای ارتباطی است که به بهبود روابط، درک عمیقتر دیگران و حل تعارضات کمک میکند. این مهارت فراتر از شنیدن ساده کلمات است؛ به معنای گوش دادن با تمرکز کامل، همدلی و پاسخدهی هوشمندانه به گوینده است.
فهرست محتوایی مقاله
گوش دادن فعال چیست؟
گوش دادن فعال یعنی توجه کامل به صحبتهای فرد مقابل، نه فقط با گوش، بلکه با ذهن، قلب و بدن. هدف این است که نشان دهید واقعاً به حرفهای او اهمیت میدهید، احساسات و نیازهایش را درک میکنید و بدون قضاوت به او پاسخ میدهید.
- تفاوت با شنیدن معمولی: شنیدن معمولی فقط دریافت امواج صوتی است، اما گوش دادن فعال شامل درک معنا، احساسات و هدف پشت کلمات است.
وقتی دوستتان میگوید “امروز روز بدی داشتم”، به جای اینکه فقط بگویید “آهان” و گوشی را چک کنید، به او نگاه کنید، سر تکان دهید و بپرسید: “چی شد که روزت بد بود؟”
چرا گوش دادن فعال مهم است؟
این مهارت در زندگی روزمره و روابط فواید زیادی دارد:
- ✅ بهبود روابط: باعث میشود دیگران احساس ارزشمندی و شنیده شدن کنند.
- ✅ درک بهتر: کمک میکند احساسات و نیازهای واقعی فرد را بفهمید.
- ✅ کاهش سوءتفاهم: با تمرکز روی حرفها، احتمال برداشت اشتباه کم میشود.
- ✅ حل تعارض: در بحثها، به آرام شدن فضا و یافتن راهحل کمک میکند.
- ✅ اعتمادسازی: توجه واقعی، کلید ساخت اعتماد است.
عناصر اصلی گوش دادن فعال
این مهارت از ترکیب چند بخش کلیدی تشکیل شده است:
الف) توجه کامل
تمام حواستان را به گوینده بدهید و از عوامل حواسپرتی (مثل گوشی، تلویزیون) دوری کنید.
- تماس چشمی: نگاه طبیعی به گوینده.
- زبان بدن: کمی خم شدن به جلو یا تکان دادن سر.
ب) درک و همدلی
سعی کنید خودتان را جای گوینده بگذارید. به احساسات، لحن و زبان بدن او توجه کنید و هرگز قضاوت نکنید.
ج) بازخورد دادن
با تکرار یا بازگو کردن، نشان دهید که متوجه حرفهای او شدهاید.
- بازگو کردن: “پس میگی امروز رئیس بهت فشار آورده؟”
- تأیید احساسات: “به نظر میاد از این موقعیت ناراحت هستی.”
د) پاسخ مناسب
عجله نکنید. پاسخی بدهید که نشاندهنده احترام باشد. اگر راهحلی ندارید، صادقانه بگویید: “نمیدونم چی بگم، ولی کنارت هستم.”
تکنیکهای عملی گوش دادن فعال
- تماس چشمی و زبان بدن همدلانه داشته باشید.
- عوامل حواسپرتی (موبایل، تلویزیون) را حذف کنید.
- آنچه شنیدید را خلاصه و بازگو کنید.
- سؤالات باز بپرسید (مثل: بیشتر توضیح میدی؟).
- از سکوت معنادار استفاده کنید تا گوینده فکر کند.
- حرف طرف مقابل را قطع نکنید.
بعضی چیزها مانع گوش دادن فعال میشوند
قضاوت زودهنگام
تمرکز روی خود
نصیحت ناخواسته
خستگی و استرس
مثال اشتباه: اگر نوجوانتان میگوید “دوستام منو اذیت کردن” و شما سریع بگویید “تقصیر خودته که باهاشون میگردی”، فرآیند گوش دادن را خراب کردهاید.
فواید گوش دادن فعال برای نوجوانان و دیگران
- در روابط خانوادگی: ایجاد حس امنیت برای فرزندان و نوجوانان.
- در دوستیها: تقویت صمیمیت و اعتماد.
- در مدرسه و آموزش: ایجاد حس ارزشمندی در دانشآموزان توسط معلم.
- در مشاوره: درک عمیق مراجع توسط روانشناس.
چگونه گوش دادن فعال را تمرین کنیم؟
- شروع کوچک: در مکالمات ساده روزمره تمرین کنید.
- تمرین همدلی: مدام از خود بپرسید “اگر جای او بودم چه حسی داشتم؟”
- درخواست بازخورد: از دیگران بپرسید آیا احساس شنیده شدن کردهاند؟
- صبور باشید: این مهارت نیاز به زمان دارد.
نکته پایانی
گوش دادن فعال مهارتی فراتر از کلمات است؛ کلید ورود به دنیای دیگران و ساختن روابط پایدار است. با تمرکز، همدلی و پرهیز از قضاوت، شنوندهای حمایتگر باشید.
دکتر حاجی حسینی
روانشناس کودک و نوجوان